'Koloniseren is een smaak die je moet leren'—Hugo Claus en Het leven en de werken van Leopold II

Tydskrif vir Letterkunde, Autumn, 2009 by Yves T'Sjoen

Daarnaast zijn er de reflecties op Leopolds binnenlandse politiek waarin kerk en staat een onlosmakelijk verbond zijn aangegaan. En ten slotte is er het levensverhaal van Leopold, vanaf zijn bloederige, blubberige geboorte, zijn eerste machtswellustige trekjes en zijn vroegste jeugdliefde Caroline. Niet de geroemde vorst wordt opgevoerd, die architectonische grandeur etaleerde in Brussel, Gent en Oostende ("het symbool van Uw genialiteit, het Paleis van Justitie dat zijn monumentale buik van rechtvaardigheid over het vredig slapende Brussel en zijn voorsteden vlijt" [Claus 1970: 131]), wel de megalomaan die de slavenhandel organiseerde en een genocide aanrichtte onder de plaatselijke bevolking, die zich bezondigde aan mensonterende praktijken. De vorst die finaal aan zijn hybris ten onder ging (in Claus' tekst wordt Leopold verkracht door de Amerikaanse adelaar) en als een tragische, seniele zielepoot in het tweede deel van de theatertekst wordt neergezet. Claus heeft vooral een carnavalesk en politiek strijdbaar stuk willen schrijven dat enerzijds de inktzwarte keerzijde van de officiele Belgische geschiedschrijving laat zien en anderzijds de machtswellustige en kleingeestige kantjes van de mens achter de vorst blootlegt.

Tot besluit

Na heftige perscampagnes en grote protestgolven in het buitenland heeft de Belgische staat uiteindelijk in 1908, een jaar voor de dood van de verlichte despoot, Congo als "reguliere" kolonie overgenomen. Die meer dan twee decennia van blanke dwingelandij onder het autoritaire gezag van Leopold II zijn meer dan een zwarte bladzijde in de geschiedenis van het Belgisch koninkrijk. Het apartheidsregime dat vervolgens na de dood van de vorst (1909), waarmee Claus' toneeltekst trouwens ook afsluit, tot 30 juni 1960, het jaar van de soevereiniteitsverklaring van Congo, in stand is gehouden, kan niet wedijveren met de begane wreedheden en het wreedaardig autoritair bestuur door "een impotente, verminkte, hongerige hond" (Claus 1970: 85), dat "witroze, slijmig mannetje in zijn hemd. Een muis. Een luis" (Claus 1970: 136), zoals Claus Leopold II heeft gekroond en met zijn politieke stuk Het leven en de werken van Leopold II heeft onttroond.

Ter afronding van deze bijdrage bied ik ruimte aan de eerste stem van de dichter, bij wijze van het groteske gedicht "Belgisch Congo", door Claus vele jaren na Het leven en de werken van Leopold II voor het eerst gebundeld in Almanak (1982) en later ondergebracht in de afdeling "Scherven" in Gedichten 1948-1993 (1994), waarin we dezelfde ironie en de volkse stemmen kunnen beluisteren als in de theatertekst.2 Nu een aanzet is gegeven voor een poeticale, een literair-historische en een geschiedkundige contextualisering van Claus' toneeltekst kunnen we aan de tekst zelf toekomen.

   'Hier, Bwana, mijn hoofd, het is u graag gegund,'
   zei de inboorling en reikte het ons aan, zijn hoofd.
   Het zag er wellustig uit, iets van een slaapziek kalf.
   Wij aarzelden uiteraard. Wat school er achter
   zoveel edelmoedigheid? Wat een zonderlinge gift!
   Wij informeerden naar de gezondheid van zijn kinderen,
   naar de richting van de wind
   en bleven staan, de inlandse flora woekerde
   tussen onze witte tenen.

   De inboorling was niet gewapend.
   Wel had hij zweren, groot als stukken van tien frank.
   Hij leek in innig contact met de natuur.

   Wij overwogen (terwijl wij onze jachtmessen te voorschijn
   haalden) dat het een charmant gebaar was,
   dit cadeau van zijn hoofd,
   maar dat dit consequenties had,
   want al zijn zij heerlijk naief, de inboorlingen,
   in hun genetisch bepaald onverstand
   zijn zij bepaald gevaarlijk.

   Wij hakten de knoop door en het hoofd af.
   De inboorling zonder hoofd groette en verdween
   achter een boabab.

   Wij namen het hoofd mee naar Vilvoorde.
   Daar staat het, op een laag tafeltje, in de salon
   naast de stoel van Mies van der Rohe.
   Het hoofd heeft zijn lach verloren.
   Maar goed, wij de Kongo ook.
   (Claus 1994: 851)