'Koloniseren is een smaak die je moet leren'—Hugo Claus en Het leven en de werken van Leopold II

Tydskrif vir Letterkunde, Autumn, 2009 by Yves T'Sjoen

De ingrijpende sociale, politieke, economische en culturele ontwikkelingen die zich in de jaren zestig en zeventig voordeden, en voor een aanzienlijke mentaliteitsverandering hebben gezorgd (teveel om hier op te sommen natuurlijk), bepaalden vanzelfsprekend ook het literaire landschap in Nederland en Vlaanderen en het beeld van het schrijverschap. Al moet ik er onmiddellijk aan toevoegen dat de verschuivingen in het landschap in Noord en Zuid wel zeer verschillend waren.

Claus en Leopold II--"Mijn Congo, die alliantie van economie en poezie!"

Claus heeft uiteindelijk het standbeeld voor Leopold II niet opgeblazen, en ook niet met rode verf beklad. Hij heeft zelfs geen uur in de cel doorgebracht op betichting van staatsgevaarlijke activiteiten. Claus heeft het beeld van Leopold (en bij uitbreiding het beeld van de blanke overheersers op het zwarte continent) daarentegen wel met satirische panache neergehaald.

Claus stelde de wreedaardigheid achter de schijnvertoning van Leopolds "folly" te kijk. Het berust uiteraard op geen toeval dat enkele regels uit The White Devil van de eind zestiende- en begin zeventiende-eeuwse Engelse toneelschrijver John Webster (c. 1580-c.1625), tijdgenoot van Shakespeare, als motto fungeren voor de tekst: "He [...] descends / To the most brain-sick language. His mind fastens / On twenty several objects, which confound / Deep sense with folly". Net als Claus' stuk is The White Devil bij de eerste opvoering slecht onthaald. Het stuk uit 1612 vertoont een complexe structuur en is satirisch van toon. Ook hier is dus sprake van een verwantschap. Maar vooral: zowel Webster als Claus stellen de morele, politieke en juridische zeden en gewoonten van het blanke imperialistische ras aan de kaak. De blanke kolonisators stellen zich maar wat voor; ze denken te ontvoogden, maar in feite mismeesteren en ontkennen ze de eigenheid van de zwarte bevolking en het zwarte continent. "The white devil is worse than the black".

In 1979 sprak Claus over "the white devil" in een televisiebijdrage voor de Belgische openbare omroep:

   Ik ben een groot bewonderaar van deze koning, alhoewel ik van
   oordeel ben dat hij vernietigd moet worden in de herinnering van de
   mensheid en herleid tot de staat waarin ik hem in mijn toneelstuk
   heb opgevoerd, namelijk een vieze kobold die van zodra hij iets doet
   van enig belang op stelten moet gaan staan om een volwaardig mens te
   worden.

En zes jaar voor zijn overlijden vertelde Claus: "Het is mijn beste stuk, precies omdat het zo delicaat is: mensen laten lachen om een idioot die de dood van miljoenen mensen op zijn geweten heeft. Een heel moeilijke oefening. Ik ben er nog altijd trots op dat ik het durfde te doen" (Schaevers 2004: 217-18). Claus' trots, ruim drie decennia na de publicatie van Het leven en de werken van Leopold II, contrasteert met de negatieve reacties die de eerste opvoering in november 1970 onder diens regie te beurt viel. Hij ging er vooral prat op dat hij het onderwerp had aangedurfd, en dat hij de kroon meedogenloos, met de wapens van satire en ironie, heeft ontbloot. Freddy de Vree spreekt over "geengageerde ironie" (De Vree 1990: 56). Taal blijkt indringender en efficienter dan dynamiet te zijn. In het seizoen 2002-2003 is Claus' stuk voor een derde keer opgevist, door De Bottelarij/KVS in Brussel onder regie van Raven Ruell, en nu viel die geringschatting in de eigentijdse toneelkritiek niet te bespeuren. Integendeel, op de webstek van de KVS staat vermeld dat "dit vergeten stuk van Hugo Claus [...] een groot publiekssucces" was. Daarenboven markeerde die opvoering, die nog liep tot najaar 2007, een groots opgezet Congo-traject van de KVS. Naast een Nederlandstalige versie is er ook een Franse versie die onder meer in Kinshasa is vertoond, "de hoofdstad van zijn grote groene Congo waar Leopold II nooit een voet heeft gezet" (KVS 2008). In Claus' toneeltekst heeft generaal Lambriamont het over een vorst "aan zijn schrijftafel, vanwaar hij een werelddeel beheerste onder de verzengende zon" (Claus 1970: 11).