'Koloniseren is een smaak die je moet leren'—Hugo Claus en Het leven en de werken van Leopold II

Tydskrif vir Letterkunde, Autumn, 2009 by Yves T'Sjoen

Leopolds koloniale Congo-campagne is op het eind van de negentiende eeuw op diverse manieren gelegitimeerd. Het Belgische optreden in Congo diende de beschaving, het bestreed de Arabische slavenhandel op het Afrikaanse continent, et cetera. Leopolds optreden bevorderde de expansie van het christendom, zo lees je ook nog in officiele en koningsgezinde bronnen, en het verhoogde het beschavingspeil van de Congolese bevolking. Het zijn een voor een motieven die in denkwijze en retoriek van Claus' personage Leopold II voorkomen. Er speelde daarnaast zelfs een altruistische reflex: de vorst wilde de autochtonen laten delen in de weldaden van de vooruitgang, zoals van de medische wetenschap, en ook de wetenschap zelf werd ermee gediend: de geografische kennis werd bevorderd en blinde vlekken op wereldkaarten waar alleen stond "here are lions" werden eindelijk ingevuld (Reynebeau 1999: 13-19). Die zelfverheerlijkende strategieen maakten aanvankelijk en tijdelijk zelfs enige indruk: buitenlandse kanselarijen geloofden dat vergoelijkende leopoldiaanse discours. Maar er waren ook hevige tegenstanders van Leopolds eigengereide usurperende optreden. Arthur Conan Doyle (Reynebeau 1999: 16) bestempelde die episode als de "grootste misdaad ooit begaan in de wereldgeschiedenis" en niet zozeer het koloniale systeem als wel de structurele wreedheden in Congo werden door mensenrechtenactivisten avant la lettre aan de kaak gesteld. Ook de negentiendeeeuwse koloniale grootmachten Frankrijk, Engeland, Duitsland en Amerika waren op de hoogte van de wreedheden die in Congo werden begaan. De ontginning van uranium in Katanga was de aanleiding van een internationaal verbond tegen Leopolds "bedrog en leugen" (Claus 1970: 113). De zesentwintigste scene in Claus' Het leven en de werken van Leopold II bevat een tirade van de vier imperiale machtsblokken (gepersonifieerd door de "happige dierengaarde": respectievelijk de haan, de leeuw, de arend en de adelaar) waarin de onmenselijkheid van het Belgische optreden ("Dagelijkse lijfstraffen, plunderende expedities", "onthoofden, verbranden, moorden, ontmannen") in Congo wordt gelaakt.

Koning Leopold beging in Congo wreedheden, zogezegd ter ontvoogding van de plaatselijke bevolking die zou worden opgestoten in de vaart der volkeren. Het Congolese binnenland werd onder het toeziend oog van de prive-eigenaar Leopold II schandalig geexploiteerd, om uiteindelijk met de opbrengsten van ivoor en rubber brede boulevards, grote parken, imposante bouwwerken en andere prestigieuze urbanistische projecten te kunnen realiseren in Brussel, Gent en Oostende.1 Leopold was een megalomaan, die alleen in paleizen en standbeelden dacht. Over zijn onderdanen liet hij zich naar verluidt wel eens ontvallen "petit pays, petits gens", in Claus' tekst luidt het "die krenten van Godverdomse Belgen" (Claus 1970: 87), terwijl hijzelf droomde van een imponerend land met een mondiale visie. Aan die overschatting lijden wel meer machtswellustelingen en autoritaire denkers, van toen en nu. Koning Leopolds koloniale imperialisme had in den beginne weinig met geopolitieke visie te maken, zo stelt Reynebeau. Dat de Belgische koning Congo kon usurperen, had aanvankelijk alles te maken met de laissez faire, laissez aller-houding van de grote wereldmachten die het hele Afrikaanse continent onder elkaar hadden verdeeld en--uit onwetendheid over de bodemschatten--alleen Congo over het hoofd hadden gezien. Zodra de rijkdom van de grondstoffen bekend raakte, betwistten de internationale grootmachten Leopolds claim op Congo en dienden de beschuldigingen van wreedheden als aanleiding om de legitimiteit van Leopolds privebezit te contesteren.